HELGOLAND

Só levo vinte páxinas lidas e xa teño ganas de escribir este artigo. O libro titúlase Helgoland, o nome da illa do Mar do Norte onde Werner Heisenberg descubriu a idea clave que fixo posible a mecánica cuántica e todos os enormes descubrimentos que nos trouxo no século XX e que nos traerá no século XXI. O autor é un vello coñecido meu, Carlo Rovelli, un físico teórico italiano cun enorme prestixio, tanto no ámbito da ciencia como no da divulgación. Non vou facer, por suposto, unha valoración do libro, pero si quero comentar algúns aspectos que xa me fascinaron desde o principio.

O primeiro, a dedicatoria: A Ted Newman, que me fixo comprender que eu non comprendía a mecánica cuántica. Marabillosa. Nesa dedicatoria resúmese toda a filosofía de Sócrates, e a filosofía tal e como eu a concibo, e que podemos simbolizar nesa famosa frase do filósofo grego: Só sei que non sei nada, entendida como un comezo ineludible do coñecemento. De feito, podo imaxinar un mozo Rovelli atopándose con Newman e discutindo con el sobre Física contemporánea cunha gran seguridade e unha gran soberbia, ata que, de súbito, Newman abandona a discusión e comeza a facerlle preguntas de concepto. Que é a realidade. Que é a experiencia. Que é o fundamento último. Rovelli comeza a tatexar, a dubidar, a decatarse de que pensaba que sabía pero que, cheo de prexuízos, ambigüidades e contradicións, realmente, non sabía nada con seguridade. Só sei que non sei nada de Física contemporánea con seguridade, Ted, dille cunha súbita humildade. Moi ben, replica Ted, pois agora que tes unha actitude mental receptiva (a dúbida abre portas, a certeza péchaas) vouche demostrar con máis preguntas que sabes máis do que pensas. E, ao rematar a conversa, efectivamente, Rovelli descubre que si entende, agora con seguridade, e sen prexuízos, a mecánica cuántica. E que incluso podería explicárllela a outros, como fai comigo neste libro.

O segundo aspecto que me fascina, a definición que Rovelli dá de ciencia, e que calquera persoa pouco atenta atribuiría á filosofía: unha exploración de novos modos de interpretar o mundo. É a capacidade que temos de poñer sempre en cuestión os nosos conceptos. É a forza visionaria dun pensamento rebelde e crítico capaz de modificar os seus propios alicerces conceptuais, capaz de reinterpretar o mundo desde cero. Fíxome recordar unha frase, non recordo de quen, que di que a verdade require a precisión do poeta e a imaxinación do científico. Que diferente sería o mundo se no bacharelato de Ciencias educasen para a imaxinación, e no bacharelato de Letras para a precisión.images (1) Sen ningunha dúbida, non se verían como dous bacharelatos antagónicos, senón como o que realmente son: dúas caras da mesma moeda. De feito, o propio Ravelli di que poucas cousas o aburriron máis que a Física que estudou no bacharelato. E moitos escritores din que poucas cousas os aburriron máis que a Literatura que estudaron no bacharelato. Non me estraña. Nada tan aburrido como un profesor de Ciencias convencido de que as ciencias naturais só son obxectivas. Nada tan aburrido como un profesor de Letras convencido de que as Humanidades son só subxectivas.

Terceiro, tamén me fascina como valora Rovelli a filosofía (si, un físico do século XXI), e como non ten ningún recato en recoñecer a importancia que tiveron as discusións filosóficas sobre a relación entre realidade e experiencia, que axitaban a filosofía austríaca e alemá desde comezos do século XX, no descubrimento da teoría da relatividade e da mecánica cuántica. Para que serve a filosofía? Só desde a ignorancia máis absoluta se pode negar a súa importancia. Como di o propio Rovelli, a cuestión clave é que “os filósofos ofrécennos formas orixinais de pensar o mundo, e podemos usalas se nos resultan útiles”. E, el mesmo o suxire, se a filosofía foi, e é, tan valiosa para o estudo da realidade natural, imaxinade o valiosa que pode ser para o estudo da realidade política.

Falando de realidade política. Imaxinade que os políticos tivesen esas calidades: honestidade para desprenderse dos prexuízos, capacidade de diálogo para comprender os puntos de vista doutras persoas, humildade para recoñecer os erros e a ignorancia, disposición para aprender de quen sabe máis, capacidade de análise dos conceptos e valores que levan usando acriticamente durante anos, incluso séculos, sentido do humor para tatexar en público sen ruborizarse, pensamento rebelde e crítico para cuestionar as súas propias ideas, imaxinación para ir máis alá do curto prazo e os intereses particulares.

Imaxinádeo por un momento.

E se non sodes quen, benvidos á perplexidade. A min tamén me custa máis imaxinar ese mundo político cheo de sentido común que o abstruso e inverosímil mundo da física cuántica.

X.Ricardo Losada